Meer filters

  • fr
  • De leugen als sociaal fenomeen

    Mediatheek

    Door Alain Hosdey

    Deel dit document op de sociale media

    Intro

    Waarin we ontdekken hoe elke groep mensen de leugen gebruikt om zichzelf te profileren en anderen te domineren. Wie de leugen hoort, zal ze te goeder trouw óf uit eigen belang helpen bestendigen of minstens gedogen.

    DEEL I. DEFINITIE EN BASISBEGRIPPEN

    Korte artikels rond leugens schrijven, houdt risico’s in. Auteurs zijn immers geneigd een standpunt in te nemen in een eindeloos debat: worden de woorden en daden van mensen in de eerste plaats ingegeven door leugens? Is de leugen immanent of niet? In onze zoektocht naar een antwoord bekijken we eerst wat liegen (niet) inhoudt.

    Waar gaat het om?

    Wat makkelijk te begrijpen is, laat zich helder uitdrukken…

    Laten we die stelregel toepassen op het thema dat we hier behandelen en geharrewar vermijden.

    De meest gangbare definitie van liegen, die door de meeste mensen wordt onderschreven, is: ‘bewust onwaarheden verkondigen over dingen die niet of anders gebeurd zijn.’ Daaruit blijkt dat de leugenaar diegene is die de waarheid geweld aandoet, haar verbloemt of mooier voorstelt. Hiermee lijken we tot de definitie van de leugen te zijn gekomen, en toch…

    Een tweede facet van de leugen wordt vaak verwaarloosd: ‘niet zeggen wat had moeten worden gezegd. De werkelijkheid, feiten, nuances en de betrokkenheid van sommigen verzwijgen.’

    ‘Waarheden’ worden vaak verkondigd terwijl er van dat tweede facet van de leugen gebruik wordt gemaakt. De uitspraken van leugenaars zijn voor een deel onmiskenbaar geloofwaardig. Voor het andere deel kan de kritiek van anderen makkelijk worden weerlegd. Zo kan de gesprekspartner worden verweten dat die niet heeft gevraagd naar aspecten die hem vanzelfsprekend of minder belangrijk leken.

    Liegt een leugenaar altijd?

    We hebben het hierbij niet over mensen die omwille van psychologische en sociale pathologieën (zoals mythomanie) erg vaak liegen. Evenmin hebben we het over mensen die tijdens een vlaag van zinsverbijstering denken dat ze Napoleon zijn. Dergelijke patiënten kunnen we moeilijk verwijten dat ze leugenaars zijn! We willen hen duidelijk onderscheiden van allerlei figuren in leidinggevende posities die schaamteloos en bewust liegen zonder dat ze – voorlopig althans – in de psychiatrie thuishoren.

    We laten de karikaturen van de Keizer hier voor wat ze zijn en keren terug naar wat we de ‘normale’ wereld noemen. Laten we ons eens afvragen of een leugenaar altijd liegt. Is liegen een ingesteldheid waaraan ieder doorsnee individu zich soms bezondigt? Dat zou betekenen dat niemand volledig te vertrouwen is. De realiteit is niet zo ongenuanceerd.

    Voor het gemak hebben we mensen ingedeeld in vier categorieën, naargelang de manier waarop ze omgaan met leugens en waarheden.

     

    Mensen en leugens: vier categorieën

     

    De oprecht deugdzamen

    Voor hen is de waarheid een waarde. Ze proberen in hun leven eerlijk te zijn en te praten, hoeveel inspanningen hen dat ook kost.

    De verplicht deugdzamen

    Voor hen is de waarheid een opdracht. Ze weerleggen elke leugen om maar niet met de vinger te worden gewezen.

    De onverbeterlijke leugenaars

    De waarheid interesseert hen niet en is iets voor naïevelingen. Iedereen liegt tegen iedereen, dat kan niet anders.

    De occasionele leugenaars

    De waarheid is iets goeds. Soms biedt een leugen meer voordelen dan de waarheid.

    We willen hier dieper ingaan op de redenen waarom ieder van ons zich veeleer in een van deze vier categorieën herkent.

    Boodschapper, ontvangers, belang

    1. We willen u waarschuwen: zonder u te willen choqueren, durven we te stellen dat de categorie ‘oprecht deugdzamen’ leeg is. Bovendien zou een beperkt aantal mensen wel eens kunnen thuishoren in een vijfde categorie: die van de ‘vaak deugdzamen’.
    2. Leugens komen voor in een contextueel kader: een individu kan in bepaalde omstandigheden liegen, en niet in andere.
    3. Liegen wordt door drie contextuele elementen bevorderd of afgeremd: boodschap, ontvangers, belang.

    Boodschap

    Leugens hebben steeds betrekking op een boodschap: informatie die al dan niet door ware, valse of onvolledige feiten wordt geïllustreerd. Dat blijkt ook uit bovenstaande definitie.

    De boodschap moet zich tot een leugen lenen en bij voorkeur oncontroleerbaar of moeilijk verifieerbaar zijn. Tenzij de leugenaar door een gebrek aan intelligentie of ervaring niet doorheeft dat zijn beweringen verdacht klinken en dat ze makkelijk kunnen worden gecontroleerd. Misschien heeft iemand dat zelfs al gedaan! We denken hierbij aan de onverlaten met slecht of traag werkende hersenen.

    Ontvangers

    Leugens zijn bedoeld om iemand of een groep mensen (de ‘ontvangers’) te bedriegen, te misleiden of te manipuleren. Leugenaars willen ‘uilskuikens’ bereiken en hen beïnvloeden. Ze richten zich dus vooral op mensen die recht hebben op of nood hebben aan een precieze en volledige boodschap om de dingen te begrijpen en te kunnen handelen nadat ze werden gerustgesteld. Leugenaars willen geen tijd verliezen aan mensen die niet wakker liggen van of die glimlachen om hun boodschap.

    Belang

    Het is niet makkelijk na te gaan welk belang leugens hebben. Vooral niet als we ervan overtuigd zijn dat leugens niet lonen en vroeg of laat aan het licht komen. Wie een dergelijke niet-aantoonbare houding goedpraat, zou wel eens van een ontroerende en bijna gevaarlijke naïviteit kunnen worden beschuldigd.

    Het belang – of het nut – van leugens is gelinkt aan het bestaan van ontvangers die bepaalde eigenschappen vertonen.

    Voor een individu dat niet in de psychiatrie thuishoort (zie hierboven), heeft het geen enkel nut om in de woestijn een leugen te verkondigen. Net als een acteur die een rol speelt – en daarbij niet liegt, aangezien het publiek beseft dat hij een personage vertolkt – heeft een leugenaar een publiek nodig.

    Een publiek dat hij zal bespelen omdat hij zich niet kan tonen zoals hij zich eigenlijk had voorgenomen.

    Rationaliteit zou leugens onmogelijk moeten maken

    Rationaliteit – het gebruik van onze redelijke vermogens – leidt tot een analyse van feiten die worden afgewogen, gecontroleerd en als dusdanig worden weergegeven. Indien nodig worden emoties, gevoelens, oordelen en meningen daarbij verwaarloosd of, beter gezegd, opzij geschoven.

    Aangezien we onszelf beschrijven als superieure wezens met redelijke vermogens, zijn we in staat om te beseffen wanneer we liegen en kunnen we leugens vermijden. Bovendien kunnen we de leugen beschouwen als een aanslag op de rationaliteit.

    Helaas is de werkelijkheid anders: we zijn wezens die blijk geven van een ‘beperkte rationaliteit’. Onze emoties, meningen, vooroordelen, ingekleurde percepties winnen het vaker van onze rede dan we zouden willen.

    Om het mogelijke (vooral emotionele) belang van leugens te begrijpen, moeten we ons even verdiepen in de complexe en soms ingewikkelde geschiedenis die het individu tijdens zijn ontwikkeling doormaakt. Wees gerust, we willen geenszins diep in het onderbewuste graven naar de ene of andere gebeurtenis die overvloedige leugens in de hand heeft gewerkt. Toch ligt de betekenis van leugens in ons verleden verankerd als resultaat van onze sociale integratie en ons geloof in de waarheid, die we al dan niet kunnen verdraaien.

    De hieronder beschreven geboden worden ons al op jonge leeftijd ingepeperd binnen het gezin en via de contacten met anderen, ook binnen bepaalde organisaties. Ze hebben een aanzienlijke invloed, al kunnen we ze elke dag opnieuw in vraag stellen. Daarbij nemen we soms moeilijke beslissingen.

     

    Tekenende geboden

     

     

    Mogelijke beslissingen

     

    Liegen is fout. Leugens worden onmiddellijk en onverbiddelijk afgestraft. è Indien de sanctie me onterecht of overdreven lijkt, zal ik in de toekomst slimmer liegen om sancties te vermijden.

     

    Leugens zijn fout, maar ze onmiddellijk en onverbiddelijk afstraffen, is te moeilijk. è Liegen is blijkbaar niet zo erg. Leugens worden slechts in de helft van de gevallen afgestraft en de sancties komen soms veel te laat.

     

    Liegen kan in sommige gevallen, zoals…  

    è Soms is liegen niet verboden, en het zou dom zijn om daarvan niet te profiteren.

    Liegen kan tegen sommige mensen, zoals…  

    è Mensen die ‘anders’ zijn (stijl, oorsprong, leeftijd, beperking,…), zijn makkelijke prooien. Laten we hen schaamteloos beliegen!

    Niet gemerkt, niet betrapt = niet gelogen. è Als ik het slim speel, wordt ik niet betrapt en kan ik de bewijzen laten verdwijnen of de schuld makkelijk bij iemand anders leggen.

     

    De waarheid zeggen is de norm, en wie die respecteert, hoeft daarvoor niet gefeliciteerd te worden.  

    è Waarom altijd de waarheid zeggen? Niemand beseft hoeveel inspanningen dat kost…

     

    Anderen liegen ook wanneer… è Om niet scheef te worden bekeken, gedraag ik mij zoals de anderen!

     

    De sterkste heeft altijd gelijk, je kan maar beter aan diens kant staan.  

    è Ik kan de sterkste ideeën maar beter onderschrijven. Misschien moet ik maar liegen, net als hen, om problemen te vermijden.

     

    Hoe meer geboden, hoe meer beslissingen er moeten worden genomen. Op die manier ontwikkelen leugenaars de meest uiteenlopende strategieën.

    U moet ingelogd zijn om verder te kunnen lezen…

    Inloggen

    Inhoud

    Auteur

    Alain Hosdey

    Alain Hosdey is licentiaat en consulent psychologische wetenschappen. Meer dan 40 jaar lang observeerde en evalueerde hij het gedrag van minstens 20.000 mensen tijdens selectieprocedures, outplacement, opleiding en carrièrebegeleiding. Hij is voorzitter van de HR-redactie van Edipro.